Bir işletme sitesi, listesine girecek kalemler sırayla karara bağlanarak kurulur. Hangi kalemin listeye gireceğini sitenin yapacağı iş belirler, kalemi kimin tamamlayacağını ise kalemin kimin elinden çıktığı belirler. Eksik kalem yayın gününden önce kendini göstermiyor; bu yazı kalemleri, her birini listeye sokan kararı ve ayrıntısının nerede yazılı olduğunu sıralıyor.
Kurulum sırası kalemlerden okunur, sayfalardan değil
Bir işletme sitesinin kalem listesi şu sırayla doluyor: işletmenin kimliğiyle açılan hesaplar, sitenin yapacağı iş, o işin gerektirdiği yasal metin ve yayından sonra sayfaları güncelleyecek kişi. Sıra sayfa planından çıkmıyor, çünkü sayfa planı listenin yalnız bir satırını dolduruyor. Elinizdeki liste bir satıcının kurulum ekranlarına göre dizilmişse, satırların hangi kararın ardından doğduğunu söylemiyor demektir.
Listeyi kendi işinizin sırasına çeviren soru şu: bu kalem kimin elinden çıkar. Kendi kurumsal site işlerimizde formun soracağı alanlar ve talebin düşeceği adres, tasarım başlamadan, işin akışı konuşulurken belirleniyor. Adımların öznesi bu yüzden siteyi eliyle kuran kişi değil, işi tanıyan taraf oluyor.
Satıcı listelerinin dizilişi anlaşılır. Bir ürünü satan tarafın elindeki tek sıra o ürünün kurulum sırasıdır ve o sıra eksiksiz görünür. Ama hangi satırı hiç doldurmayacağınızı söyleyemiyor, çünkü satırı doğuran karar ürünün içinde değil sizin işinizde duruyor. Eksik kalanı da aynı nedenle göstermiyor: ürün, sizin ziyaretçinizden yazılı talep alıp almayacağınızı bilmiyor.
Hazır bir kurulumla mı yoksa özel yazımla mı ilerleyeceğiniz bu sıranın içinde ayrı bir adım değil; sitenin taşıyacağı işin sonucu ve ölçütünü hazır kurulumla özel yazımı karşılaştıran rehberimiz kendi başlığı altında veriyor. Bu yazı o soruyu yeniden açmıyor; platform kararını listenin bir sonucu olarak sayıyor.
Sıranın tamamı her işte dolu çıkmıyor. Siteden yazılı talep alınmayacak ve ziyaret ölçülmeyecekse liste kısa kalıyor. Kısa liste bir eksiklik değil, verilmemiş kararların toplamı; kalem sayısı işin kendisinden çıkıyor.
Alan adı tahsisle gelir, hesap işletmede durur
Alan adı kaydı ile barındırma hesabı listeye birlikte giriyor ve işletmenin kimliğinde duruyor. Kaydın baştan hangi kararları istediğini alan adını anlattığımız yazı kalem kalem sayıyor; hesapların kimin kimliğiyle açıldığının devirde nasıl sınandığını ise teslim alırken neyi devraldığınızı yazan yazı satır satır veriyor.
Sonu .tr ile biten adlar İnternet Alan Adları Yönetmeliği uyarınca TRABİS üzerinden, kayıt kuruluşları aracılığıyla tahsis ediliyor; başvuruyu kayıt kuruluşu yapıyor olsa da kayıt işletmeye bağlanıyor. Adların bir bölümü belge istenmeden, ilk gelen ilk alır kuralıyla veriliyor ve o kuralda sırayı başvurunun sisteme ulaştığı zaman kaydı belirliyor; bir bölümü ise istenen belgeler kayıt kuruluşuna verildikten sonra tahsis ediliyor. Barındırma bu listede yalnız adıyla geçiyor, nasıl seçildiği buranın konusu değil.
Sertifika bu hesapların yanında ayrı bir satır olarak duruyor. Belge süreli olduğu için yenilemenin bağlı olduğu hesabın adı kurulumda yazılıyor. Sertifikanın neyi kapsadığı ayrı bir yazının konusu.
Alan adı ve barındırma işletmede zaten varsa bu satırlar listeye yeniden girmiyor. Kendi teklifimiz de hazır olan kalemleri yazdığınızda onları tekrar saymıyor.
Sitenin yapacağı iş listeye kendi kalemlerini ekler
Site yalnız sayfa taşıyacaksa liste sayfa planıyla kapanıyor. Siteden yazılı talep alınacaksa listeye giren kalem talep formu oluyor ve formun hangi alanları isteyeceği sayfalar çizilmeden kararlaşıyor. Kalemin doğum anı bu yüzden tasarımdan önce: sonradan eklenen bir form, yanında bir sonraki bölümün yasal metin kalemini de getiriyor.
Diotek’in sitesinde keşif randevusu ile montaj sonrası servis talebi baştan ayrı akış olarak kuruldu; ziyaretçi hangi akışı açtığını kendisi seçiyor ve talep o akışın kaydına düşüyor. Talep tipi birbirinden farklıysa listeye giren şey bir form değil, ayrı kuyruklar oluyor. Ayrımın kayıt düzeyinde neden yapıldığını randevu ile servis talebinin ayrımını yazan yazı açıyor.
Site bir katalog ya da ilan listesi taşıyacaksa listeye giren kalem kategori ağacının ekseni oluyor. Plastik ve Makina’nın platformunda sıfır ve ikinci el makineler aynı listede duruyor, makinenin durumu ise açılıp kapanan bir filtre. Ayrımları işletme veriyor, ağacı yazılım ekibi kuruyor; kalemin kimden çıktığı tam bu bölüşmede görünüyor.
Sitenin işi hesap satırına da geri dönüyor. Yanına ayrı bir yazılım geliyorsa çoğu zaman yeni bir ad gerekmiyor, aynı adın altında bir yol açılıyor. Kalem böylece listenin ilk satırlarındaki hesaplara bağlı kalıyor.
Form kişisel veri aldığında aydınlatma metni listeye girer
Aydınlatma metnini listeye sokan şey formun kendisi değil, formun ziyaretçiden ad ve e-posta gibi kişisel veri almasıdır. Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, verilerin elde edilmesi sırasında veri sorumlusunun kimliği, işleme amacı, aktarım, toplama yöntemi ve hukuki sebep konusunda bilgi verilmesini düzenliyor. Tetikleyici bu yüzden sayfa sayısı, tasarım ya da platform değil, formun istediği alan.
Metnin olguları işletmeden çıkıyor. Metin hangi verinin hangi amaçla ve hangi hukuki sebeple işlendiğini yazıyor; bunları bilen taraf veriyi işleyen taraf oluyor. Kendi aydınlatma metnimiz veri sorumlusunu adıyla yazıyor ve ilk bölümünde “Bu bir açık rıza metni değildir” diyor. Metni bir hukukçu kaleme alsa bile düzeltme yükü veri akışını bilen tarafta kalıyor.
Aydınlatma ile açık rıza ayrı işlemler ve ayrım kendi teklif formumuzun kutu metinlerinde görünüyor. Şartlar kutusu okuduğunuzu ve kabul ettiğinizi söylüyor, Aydınlatma kutusu yalnız okuduğunuzu ve verinizin nasıl kullanıldığını bildiğinizi teyit ediyor. Kanunun tanımına göre açık rıza belirli bir konuya ilişkin, bilgilendirilmeye dayanan ve özgür iradeyle açıklanan rıza; aydınlatma ise veri elde edilirken yapılan bilgi verme işi. Kodun yanındaki yorum da aydınlatma için rıza istenmediğini yazıyor.
Yazılımın bu kalemdeki payı metnin içeriği değil. Metin formun yanında linkli ve okunur duruyor, kutular önceden işaretli gelmiyor ve sunucu istemciye güvenmiyor: kabulü ve okundu teyidini ayrıca şart koşuyor, biri eksikse gönderimi reddediyor. İşletmenin yazdığı metni gösterilmiş hâle getiren şey böylece bir tasarım tercihi değil, sunucu tarafındaki bir koşul oluyor.
Hangi metnin gösterildiği sonradan kurulamıyor, kayıtla kuruluyor. Kabul edilen sürüm ve kabul anı bize gelen kayda yazılıyor; sürüm serbest metin olarak kabul edilmiyor ve elle yazılmıyor, belgenin yürürlük tarihinden türetiliyor. Sürüm elle yazılsaydı metin değiştiği gün kayıt sessizce bayatlardı ve kimse farkı göremezdi.
Form yoksa bu kalem doğmuyor. Ama “hiç veri işlemiyoruz” cümlesi de kendiliğinden doğru olmuyor: sayfa isteklerinden sunucu erişim kaydı oluşuyor ve bu ayrı bir sorunun konusu.
Ölçüm çerezi yazan site rıza bandı ve çerez politikası taşır
Rıza bandını ve çerez politikasını listeye sokan şey, siteye ölçüm çerezi yazan bir araç kurulacak olmasıdır. Kararı işletme veriyor ve karar verilmediği sürece bant da politika da listede yok. Kendi çerez politikamız kalemi dar tutuyor: sitede yalnız bir ölçüm var, çerez yazıyor ve izin istiyor, siz izin vermedikçe site hiçbir çerez yerleştirmiyor.
Her tarayıcı kaydı rıza aramıyor. Çerez Uygulamaları Hakkında Rehber, hizmetin çalışması için zorunlu olan kayıtlar ile kullanıcının kendi işlemi üzerine yazılan tercih kayıtlarını analitik çerezden ayırıyor; analitik çerez izne bağlı kalıyor. Bandın her sitede şart olup olmadığı sorusunun kapısı burası: şart olan şey site türü ya da sektör değil, verilen ölçüm kararı.
Tercih kaydı da çerez değil. Kendi sitemizde tema seçimi ile izin kararı tarayıcının yerel depolamasında duruyor, sunucuya hiç gönderilmiyor ve ancak siz bir düğmeye bastığınızda yazılıyor. “Site bir şey hatırlıyor” ile “site çerez yazıyor” bu yüzden aynı cümle değil; ayrım kaydın nerede durduğunda ve sunucuya gidip gitmediğinde.
Yazılımın payı bandın davranışı. İzin gelmeden ölçüm etiketi yüklenmiyor ve tarayıcı ölçüm sağlayıcısının adresine istek atmıyor. Reddet düğmesi Kabul düğmesi kadar kolay ve aynı ağırlıkta gösteriliyor. Bandı Esc ile kapatmak izin sayılmıyor; karar verilmedikçe hiçbir ölçüm çerezi yazılmıyor. “Bant koyduk” cümlesinin kendisi kalemin karşılığı değil, kalem bu davranışların toplamı.
Ölçüm kurulmayacaksa bant da politika da listeye girmiyor. Ama “çerez kullanmıyoruz” bir beyan değil bir olgu: cümlenin doğru kalması sayfanın gerçekten dışarıya istek atmamasına bağlı ve bu, sonraki bölümün konusu.
Yasal metnin verdiği sözü sitenin kodu tutar
Yayındaki metnimiz sayfaların davranışı hakkında ölçülebilir bir söz veriyor: reklam etiketi, sosyal medya gömüsü ve dış yazı tipi sunucusu yok, bir sayfa açıldığında tarayıcı bizim alan adımızın dışında hiçbir adrese istek atmıyor, tek istisna ölçüm izni. Bu cümle bir vaat değil, kodun bugünkü hâlinin tarifi. Siteye bir harita gömüsü ya da dış yazı tipi girdiği gün cümle yanlışa dönüyor ve bunu hiçbir şey kendiliğinden bildirmiyor.
Algoriel, ölçüm izninin gerçekten kapı olduğunu kaynak kodda değil üretilmiş sayfa üzerinde betik çalıştırarak sınıyor. Ölçüm betiği izin varken ve izin yokken ayrı ayrı koşturuluyor; izin yokken etiket yükleniyorsa derleme duruyor. Aynı kapı etiket yönetim konteynerinin hiç bulunmamasını da şart koşuyor, çünkü yanına eklenen bir ölçüm kanalı aynı hareketi yeniden sayar ve hangi verinin gittiği koddan değil bir panelden belirlenir hâle gelir. Kaynakta doğru görünüp derlemede koşulunu kaybeden bir betik tam burada yakalanıyor.
Metin siteyle birlikte yaşıyor. Yasal sayfanın başında son güncelleme tarihi basılı duruyor ve formun kaydettiği sürüm aynı tarihten türüyor; siteye yeni bir form alanı, yeni bir ölçüm aracı ya da gömülü içerik girdiğinde metin de tarih de değişiyor ve form yürürlükteki sürümü göstermeye devam ediyor. Tutarlılık elle taşınmadığı için kalem kurulumla kapanmıyor.
Arama görünürlüğünün hangi işlere ayrıldığını ve içerik güncellemesinin kimde kaldığını aramanın nasıl çalıştığını yazan yazı açıyor. Bu satırların sözleşmede hangi maddeye döndüğü ise web sitesi sözleşmesinde hangi maddelerin durduğunu yazan rehberin konusu; burada madde kurulmuyor.
Hangi yükümlülüğün kime ait olduğu da yazılı bir şey. Türk Ticaret Kanunu bağımsız denetime tabi sermaye şirketlerine internet sitesi açma ve sitenin bir bölümünü kanunen yapılması gereken ilanlara özgüleme yükümlülüğü getiriyor; aynı kanun bu yükümlülüğün denetime tabi olmayan sermaye şirketleri hakkında uygulanmayacağını açıkça yazıyor. Kalemi listeye sokan şey burada da şirket kurmak değil, kanunun çizdiği kapsamın içinde olmak.
Metin ile kod arasındaki bağ her değişiklikte kopmuyor. Yalnız sayfa metni ya da bir görsel değiştiğinde yasal metnin söylediği hiçbir şey değişmiyor. Bağı koparan şey sayfa sayısı değil, dışarıya istek atan ya da ziyaretçiden veri alan yeni bir parça.
Her kalemi listeye sokan bir karar var
Aşağıdaki tablonun ortadaki sütunu her satırda kalemi listeye sokan kararı adlandırıyor; o kararı vermediğiniz satırı listenizden düşürebiliyorsunuz. Son sütun ayrıntıyı bu yazının dışına gönderiyor, çünkü olgu burada duruyor, mekanizma kendi yazısında.
| Kalem | Kimin elinden çıkar | Listeye hangi karar sokar | Ayrıntısı nerede yazılı |
|---|---|---|---|
| Alan adı kaydı ve barındırma hesabı | İşletme: kayıt ve hesap onun kimliğiyle açılır, faturası sağlayıcıdan doğrudan ona gelir | Site yayına çıkacaksa | Kaydın ne olduğu alan adı yazısında; hesabın devir günündeki sınaması teslim yazısında |
| Sertifika ve yenilemenin bağlı olduğu hesap | Hesap barındırma ya da sertifika tarafında; yenilemeyi takip eden taraf işletme | Site tarayıcıda şifreli açılacaksa | Sertifikanın neyi kapsadığı ve yenileme sorusu sertifika yazısında |
| Sayfa metni ve yayından sonra güncelleyecek kişi | İşletme: olgunun kaynağı onda, metni kim yazarsa yazsın düzeltme yükü onda kalır | Her sitede; güncelleyecek kişinin adı plan aşamasında yazılır | Sahiplik ayrımı arama yazısında, sözleşmedeki satır hâli sözleşme rehberinde |
| Talep formu ve talebin düştüğü kuyruk | Formu yazılım ekibi kurar; neyi soracağına işletmenin iş akışı karar verir | Ziyaretçinin yazılı talep bırakması isteniyorsa; talep tipi birbirinden farklıysa kuyruk da aynı kararla ayrılır | Ayrımın kayıt düzeyinde neden yapıldığı randevu ve servis talebi yazısında; formların kendisi Diotek vakasında |
| Katalog ya da ilan listesi | Ayrımları işletme verir, kategori ağacını yazılım ekibi kurar | Ürün ya da makine kendi ayrımlarıyla aranacaksa | Ağacın nasıl kurulduğu Plastik ve Makina vakasında, kalemin hizmet tarafı kurumsal web sitesi hizmetinde |
| Aydınlatma metni ve formun yanındaki okundu teyidi | Metnin olguları işletmeden; metnin formun yanında okunur durması ve teyidin sürümle kaydı yazılımdan | Form ziyaretçiden kişisel veri alıyorsa | Kendi Aydınlatma Metnimiz yasal sayfada; kutuların ne söylediği Kullanım Şartları’nın kabul bölümünde |
| Çerez rıza bandı ve çerez politikası | Ölçüm kararı işletmenin; bandın davranışı yazılımın | Siteye ölçüm çerezi yazacak bir araç kurulacaksa | Hangi kaydın rıza aradığı kendi Çerez Politikamızda |
Tabloyu kendi sitenize tutarken ortadaki sütundan okuyun: tetikleyicisi sizde karşılığı olmayan satır, listenizde durmuyor. Aydınlatma satırını formun istediği alan doğuruyor, bant satırını ölçüm kararı. Bu tetikleyicilerin karşılığı kendi kodumuzda ve yayındaki metnimizde doğrudan görünüyor; sizin sitenizde arayacağınız yer de aynı: formun alanları ve kurulu ölçüm.
Sütunların sırası da bir iddia taşıyor. Kalemin kimin elinden çıktığı, onu listeye sokan karardan sonra geliyor, çünkü verilmemiş bir kararın sahibi de olmuyor. Tabloyu tersten okumak, elinizde hiç olmayan bir kalemi kime soracağınızı aramakla sonuçlanıyor. İşletme sütunu birçok satırda tekrar ediyorsa, bu listenin hangi masada beklediğini söylüyor.
Satış kapanmaya başladığında liste değişir
Plastik ve Makina, kataloğu taşıyan ama satışı kendi üstünde kapatmayan bir platform: alıcı ile satıcı ilanın üzerinden buluşuyor, alışveriş sitenin dışında kapanıyor. Böyle bir sitede ödeme adımı, sipariş kaydı ve satışa bağlı metinler listeye hiç girmiyor.
Aydınlatma satırı ise yerinde kalıyor, çünkü onu satış değil form doğuruyor. Satış yapmayan bir sitenin listesi bu yüzden kendiliğinden kısalmıyor; kısalan şey yalnız satışın ekleyeceği satırlar. Ölçüm kararı da aynı biçimde satıştan bağımsız duruyor.
Satış sitede kapanıyorsa liste büyüyor ve büyüyen kısım bu yazının dışında kalıyor. Satış yapan bir mağazanın kendi ayrı listesi var; o liste kendi yazısını hak ediyor ve burada geçerken sayılmıyor.
Erişilebilirlik de koşullu bir satır. Resmî Gazete’de yayımlanan “Web Siteleri ve Mobil Uygulamaların Erişilebilirliği” konulu Cumhurbaşkanlığı Genelgesi, yükümlüleri sayarken kamu kurumlarının yanında bankaları, özel hastaneleri, özel öğretim kurumlarını ve elektronik ticaret hizmet sağlayıcılarını da anıyor; yükümlüler sitelerini kontrol listesinin başlangıç seviyesi ile Web İçeriği Erişilebilirlik Kılavuzu’na uygun hâle getiriyor ve süre genelgede yazılı. Satırı listeye sokan şey bu yüzden site açmak değil, o listede yer almak; erişilebilirlik kapsamının hangi ölçütten doğduğunu ayrı bir yazı açıyor.
Listeyi kendi işinize göre kısaltmanın yolu şu cevaplarda: alan adı ve barındırma sizin adınıza mı açılmış, siteden yazılı talep alınacak mı, ziyaret ölçümü kurulacak mı. Bu cevapları teklif formunun kapsam adımına yazın; firma bilgileri adımında mevcut web adresiniz de opsiyonel olarak isteniyor ve hangi satırların listenizde kaldığını ilk yanıtta birlikte görürüz.
